Jaskinie to wyjątkowe ekosystemy i prawdziwe laboratoria ewolucji, które skrywają unikalne, często endemiczne gatunki. Jednym z nich jest odmieniec jaskiniowy (Proteus anguinus) – zagrożony płaz, żyjący nawet do 90 lat w wodach krasu Dinarów na pograniczu Włoch, Słowenii, Chorwacji oraz Bośni i Hercegowiny. To jedyny znany europejski kręgowiec wyłącznie jaskiniowy, nazywany "żywą skamieniałością". Gatunkowi zagrażają zanieczyszczenia oraz inwazyjne gatunki ryb. Choć prowadzone są badania laboratoryjne (np. we Francji, Niemczech czy Słowenii), bezpośrednie obserwacje w naturalnym środowisku – szczególnie w warunkach nurkowania jaskiniowego – są niezwykle rzadkie i bezcenne.

Od 2013 roku chorwacki Proteus Conservation Project zapełnia tę lukę badawczą. Kierowany przez Petrę Kovač Konrad i Dušana Jelića program obejmuje monitoring populacji odmieńca w dziesięciu lokalizacjach krasowych Chorwacji. Dzięki wsparciu licznych instytucji – w tym XDEEP Exploration Support Program, który odpowiada za zaplecze techniczne i logistyczne – projekt dostarcza odpowiedzi na kluczowe pytania dotyczące zachowania, preferencji środowiskowych i dynamiki populacji tego niezwykłego płaza.

Monitoring wymaga wielokrotnych wizyt nurków w jaskiniach w ciągu roku. Stosuje się biologiczne transekty oraz precyzyjne mapowanie korytarzy jaskiniowych, by ocenić liczebność populacji. Ze względu na bardzo wolny cykl życia i rozmnażanie (odmieniec może rozmnażać się tylko raz lub dwa razy w ciągu życia), zmiany w populacji da się zauważyć dopiero po wielu latach. Mimo to, już w pierwszej dekadzie projektu naukowcy odnotowali niepokojący spadek liczebności w jednej z jaskiń.

Dużym zagrożeniem okazują się również inwazyjne gatunki ryb, które trafiły do jezior i stawów w ramach rekreacyjnego zarybiania. W niektórych przypadkach stwierdzono ich obecność ponad kilometr w głąb jaskiń, gdzie polują na rodzimą faunę jaskiniową. Sytuację pogarszają też zanieczyszczenia i degradacja siedlisk.

Przełomowym momentem dla projektu była eksploracja jaskini Zagorska Peć, gdzie nurkowie Frederic Swierczynski, Petra Kovač Konrad i Peter Slokan odkryli najgłębiej odnotowanego odmieńca - na głębokości aż 120 metrów. To odkrycie znacznie poszerzyło dotychczasową wiedzę o zasięgu gatunku.

Biologia odmieńca – w tym jego wyjątkowo wolny metabolizm i rzadka potrzeba pożywienia – sprawia, że badania są dużym wyzwaniem. Mimo to projekt stanowi fundament dla ochrony tego gatunku i jego podziemnego środowiska życia. Dzięki nieprzerwanemu wsparciu XDEEP Exploration Support Program, zespół naukowców może wciąż przesuwać granice eksploracji i ochrony. Długofalowa współpraca i badania dają nadzieję na ocalenie jednego z najbardziej tajemniczych i zagrożonych płazów Europy.